Filozofia indyjska. Recepcja i wpływ na świadomość.

 ~~*~~

Filozofia indyjska i jej recepcja 

oraz miejsce w historii myśli ludzkiej

(podsumowanie)

            Światopogląd indyjski – bo nie chcę uparcie nazywać całości filozofią – skupia się na rozbudowanej koncepcji metafizycznej i kosmologicznej, która w toku ewolucji przybrała swój ostateczny kształt, znany po dziś dzień. W takim tez kształcie – różnych przekształceń wedanty – oddziałuje także na Zachodzie od XVIIIw. 

            Tworzone w epoce romantyzmu filozofie Europy, zostały przecież ukształtowane z wielkimi wpływami filozofii indyjskiej: o bezosobowym absolucie, jako sile aktywnej w życiu i jaźni człowieka, a przede wszystkim o iluzji, jaką jest świat materialny i wszelkich naszych zależnościach od materii. To z pewnością poszerzyło europejski sposób rozumowania, będąc zarazem przyczyną uwikłania „nas” w pewien podskórny pesymizm, co do działań na rzecz „ducha” i jeszcze większą dualność świata materii i ducha. Materii, która nie tyle jest złudzeniem, co stała się więzieniem, nieuchronną istotą życia. Domem bez okien. I jak w platońskiej jaskini – bez wiedzy o tym, że te okna można wstawić.

            W takim pozornym dualizmie rzeczy – myśli indyjskiej i europejskiej – tkwi według mnie siła. Siła wypływająca z umiejętności syntezy oraz wydobywania z różnic wiedzy na temat sposobu funkcjonowania własnego umysłu. Bo właśnie takie korzyści płyną z poznania filozofii – każdej z kultur. Poszerza nasz sposób rozumowania i, co najważniejsze, pokazuje miejsca, które zostały wplątane w schematy. 

            Nie sposób bowiem ukryć, że zachodnie rozumowanie rozwijało naszą rodzimą kulturę od zarania dziejów. Filozofia polska była przeważnie bardzo schematyczna i niewiele własnych tworów wydała na świat. A jednak zawsze miała pewną ukrytą dążność do łączenia innych doktryn i dostrzegania w nich podobieństw oraz różnic. Myślę, że naszym atutem jest umiejętność patrzenia na rzeczy z dystansu – i chodzi mi tylko i wyłącznie o sposób rozumowania filozoficzny. Bowiem jesteśmy „na środku” nie tylko geograficznie, ale i mentalnie oraz nie możemy nazwać się Zachodem i gonić w jego kierunku, bo jak widać – to nie przynosi pożądanych rezultatów; ani nie możemy nazwać się Wschodem, bo do Wschodu nam daleko i można wnosić, że jego siła tkwi szczególnie w duchowości, nie zaś w rozwoju materialnym przyszłości (nie jest zatem możliwością na drodze urealniania duchowości).

            Ów rozwój polskiego filozofowania (i filozofowania w ogóle) widzę w pielęgnowaniu niezależności myśli, chęci i odwagi wykraczania poza schematy, badania nowych dróg i poszerzania własnej świadomości tak, by ująć nią coraz to większe obszary – od materialno-fizycznych, przez psychiczne, po duchowe – i każdy z tych obszarów traktować z takim samym dystansem i krytycyzmem, aby iść tylko za prawdą potwierdzaną przez swoje doświadczenie wewnętrzne.

 ~~*~~

Filozofia indyjska. Sikhizm.

Sikhizm

            Indie od zawsze narażone były na wpływy zewnętrzne, a także najazdy i podbicia. Jednak dzięki wrodzonym zdolnościom Hindusów do asymilacji, religia i filozofia rodzima nigdy nie została zapomniana. Wręcz przeciwnie – dążono do jej syntezy z wiarą najeźdźców. W przypadku muzułmanów, którzy od VIIw. przebywali na terenach Indii – najpierw byli to kupcy arabscy, hindusi doświadczyli wielkiego ucisku. Pierwszy podbój muzułmański przypada na Xw i wtedy siłą próbowano Hindusów nawracać na Islam. Udało się to tylko w przypadku Pendżabu i Bengalu.

            Tym sposobem na terenach północnych Indii rozwinęło się państwo rządzone przez Wielkich Mogołów – potomków Dżingis-chana. Jeden z cesarzy - Dżalal ad-Din Muhammad Akbar – przyczynił się do wzrostu tolerancji religijnej i społecznej w kraju.

           

Dzięki temu w XVw w Pendżabie mogła rozkwitnąć nowa religia zwana sikhizmem. Stanowiła ona połączenie hinduizmu i islamu, głosząc równość wszystkich wyznań, a także ludzi.

            Założycielem sikhizmu był Guru Nanak.

            Cała religia opiera się na postaci guru, osoby mającej bezpośredni kontakt z Bogiem. Po Nanaku przybyło jeszcze dziewięciu guru. Każdy z nich miał swój wkład w tworzenie świętej księgi wyznawców - Sri Guru Granth Sahib, nazywana też Adi Granth – Pani Księga. Sikhowie uznają ją za jedenastego guru. Księga składa się z aforyzmów, hymnów i pieśni oraz przeznaczona jest do śpiewu. To zbliża ją nie tylko do odbioru Koranu, ale też Wed, pisanych poetyckim językiem, z wiarą w wielką moc Słowa.

            Sikhizm głosi wolność i równość wszystkich obywateli, co było szczególnie ważne dla podzielonych od wieków na kasty Hindusów, którzy chętnie przechodzili na to wyznanie. Nastąpiło także równouprawnienie kobiet, mogących sprawować funkcje religijne i społeczne na równi z mężczyznami. Złota Świątynia w Amritsarze, sanktuarium, posiada wejścia z każdej strony świata i została zbudowana na niskim poziomie, na znak, że każdy może w niej przebywać niezależnie od klasy społecznej oraz wszystkim dostępne jest zbawienie i kontakt z Bogiem.

            Ów kontakt mógł człowiek uzyskać zarówno poprzez medytację, jak i pokorne służenie Jedynemu Bogu. Sikhizm jest bowiem monoteistycznym systemem, który uznaje istnienie najwyższego Boga, posiadającego niezliczoną liczbę aspektów i imion. Oddanie Bogu, wielkiemu Guru, w życiu sikhów oznaczało – oprócz kontemplacji nad Panią Księgą – etyczne postępowanie i przestrzeganie zasad równości, które wprowadził Guru Nanak w bardzo zhierarchizowane społeczeństwo indyjskie.

  

KHANDA - symbol sikhizmu: człowiek zarazem jako żołnierz i święty (środkowy miecz), wieczność Boga i równość płci i kast (kolisty czakkar), niezależność polityczna oraz duchowa (dwa sztylety).

Filozofia indyjska. Wedanta.

Wedanta

            Wedanta to ostatni z ortodoksyjnych systemów filozoficznych Indii i religii hinduskiej. Nazywana bywa też uttara mimansa – późniejsza mimansa, ponieważ stanowiła pełnię naturalnego rozwoju mimansy, szczególnie poprzez wpływ nauczyciela Kumarili. Mimansa zajmowała się wykładaniem i tłumaczeniem tradycji Wedy, wedanta natomiast oznacza „koniec, kres wed” – ostateczną naukę, jaką można wywieźć ze staroindyjskich pism. 

            Na kanon wedanty składają się:

-                 Upaniszady -  najważniejsze myśli wyodrębnione z Wed;

-                 Bhagawadgita - część eposu heroicznego Mahabharaty, kazanie Kryszny (wcielenia Wisznu);

-                 Brahmasutry/Wedantasutry autorstwa Bradajarany – są podstawą systemu, składają się na 555 sutr na temat Brahmana.

Nauki wedanty ukształtowały cechy intelektualne hinduizmu współczesnego, a także jego recepcji na zachodzie. Najwięksi nauczyciele i mistrzowie mistyki, filozofowie (Wiwekananda, Aurobindo Ghose, Radhakrishnan) to wyznawcy wedanty. System w sposób systematyczny i logiczny wykłada najbardziej mistyczne, duchowe i niepodważalne koncepcje, obecne w każdym systemie i nurcie religii i filozofii indyjskich.

Dzieło Bradajarany, choć uznawane za fundament wedanty, przez trudność w odbiorze, było czynnikiem wielu podziałów i odłamów nauki – na monistyczne lub pluralistyczne.

Rozkwit i swoją klasyczną postać, wedanta zawdzięcza Siankarze, siwaickemu braminowi z południowych Indii, który napisał komentarze do Brahmasutr. Dążył do syntezy myśli wedyjskiej i jej filozofii oraz pogodzenia wielu paradoksów. Zastosował w tym celu teorię buddyjską o podwójnym wzorcu prawdy.

            Siankara stworzył więc w VIIIw. klasyczną wedantę – adwajtę (niedwoistość), uznawaną za filozofię wieczystą, uniwersalną prawdę dostępną każdemu człowiekowi. Brahman uznawany za realną istność, atman, za prawdziwą naturę ludzi, maja – iluzję materii, przyczyny złudzeń i odsuwania się od źródła istnienia.

           

            Kolejnym odłamem wedanty, w XIIw, była bardziej religijna wiśisztadwajta, założona przez teologa Ramanudźę. Utożsamiał on Brahmana z Wisznu, nadając mu cechy osobowego Boga, któremu poddanie się, lub poddanie mu duszy, oznaczało zbawienie. Odrzucił także pogląd Siankary o nierzeczywistości materii. Rzeczywistość była jedna, o trzech aspektach: Brahmy, materii i dusz.

            XIII wiek wypełniła natomiast dwajta Madhwy Anandatirthy. Rozwinął koncepcję Ramanudźy dotyczącą trzech aspektów rzeczywistości, które według niego były odrębnymi istnościami. Odszedł w taki sposób od monizmu.

            Późne średniowiecze wydało z kolei trzy odłamy wedanty:

-                   Dwajtadwajta (dualistyczny monizm) Nimbarki. Najwyższym istnieniem jest Brahman i oddanie się mu, roztopienie w nim. Wszystko, co powstaje z Brahmana to tak naprawdę jego emanacja – z jednej strony jesteśmy więc tym samym, co ON, z drugiej czymś zupełnie innym.

-                   Śuddhadwajta (czysty monizm) Wallabhy, XIV i XV w. Brahman jest absolutny, a rzeczywistość, jako jego emanacja, przejaw, jest realna. To też oczywiście natura każdej duszy, żeby zaś do niej dotrzeć, należy oddać się z zaufaniem Najwyższej istności.

-                   Aćinta Bhedabheda Ćajtanji Mahaprabhy, XVIw. Skupił się on na religijnej, pobożnej relacji Brahmana z duszą, której jest bezpośrednim źródłem.

Jak widzimy, wedanta krążyła wokół tej samej myśli i choć powstało jej tyle odłamów, każdy zawiera w sobie ziarno uniwersalnej prawdy, został jedynie inaczej opisany.

            Ostateczną postać wedanty można streścić następująco: istnieje wszechobecny Brahman, którego zarazem największą tajemnicą jest jego osobowa strona (jako Ojca, Wisznu etc), wobec której dusze winny pozostać pokorne i pobożne, zbliżać się do niego dzięki moralnym uczynkom i godnemu życiu. Owe dusze są jednocześnie emanacją Brahmana, absolutu. Najwyższa Jaźń człowieka jest nim. Tat twam Asi (Ty jesteś Tym).

 Przez uniwersalność nauki często kojarzy się wedantę z pierwszym jej kierunkiem adwajtą i równocześnie to ona, od XVIII.,  rozwijała się prężnie na Zachodzie, dzięki naukom słynnych mistrzów hinduskich (Ramakryszny, Maharisziego, Paramahansę Joganandę (Self-Realization Fellowship), Sai Babę, Osho, Bhaktiwedantę Swamiego (Międzynarodowe Towarzystwo Świadomości Kryszny).